sdf53

برای تبیین بهتر موضوع، ابتدا به جریانشناسی سیرهپژوهی در غرب، به خصوص در دورهی معاصر پرداخته شد تا به جایگاه وات در این میان بهتر پی ببریم، سپس به مطالعه و تحلیل آثار وات، اعمّ از کتابها و مقالات وی در نشریات و دایرة المعارفها، به ویژه آثار سیره و تاریخی وی پرداخته شد تا اولاً روششناسی، مبانی، منابع مورد استفادهی وات و در یک کلام، رهیافت وات در سیرهپژوهی تبیین و شناسانده شود و ثانیاً آرا و اندیشههای وی، در صورت لزوم، مورد بررسی و نقد قرار گیرد.
کليدواژهها: سیرهی پیامبر(ص)، سیرهپژوهی، حدیث، حدیثپژوهی، ویلیام مُنتگمری وات، خاورشناسان.

فهرست مطالب TOC o "1-3" h z u فهرست مطالب PAGEREF _Toc345063369 h ‌أفصل اول: کلیات PAGEREF _Toc345063370 h 11-1. بیان مسأله PAGEREF _Toc345063371 h 11-2. سؤالات تحقیق PAGEREF _Toc345063372 h 21-3. فرضیههای تحقیق PAGEREF _Toc345063373 h 21-4. ضرورت و اهمیت تحقیق PAGEREF _Toc345063374 h 31-5. اهداف تحقیق PAGEREF _Toc345063375 h 41-6. پیشینهی تحقیق PAGEREF _Toc345063376 h 41-7. روش تحقیق PAGEREF _Toc345063377 h 71-8. مفاهیم و اصطلاحات PAGEREF _Toc345063378 h 81-8-1. «سیره» PAGEREF _Toc345063379 h 81-9. معرفی ویلیام مُنتگمری وات PAGEREF _Toc345063380 h 111-9-1. زیستنامهی علمی وات PAGEREF _Toc345063381 h 111-9-2. آثار وات PAGEREF _Toc345063382 h 141-10. حوزههای مورد بررسیِ وات در سیرهی پیامبر(ص) و تاریخ اسلام PAGEREF _Toc345063383 h 34فصل دوم: جریانشناسی سیرهپژوهی در غرب PAGEREF _Toc345063384 h 362-1. پیشینهی پژوهشهای مستشرقان در باب سیرهی پیامبر(ص) از قرن نهم میلادی تا دورهی معاصر PAGEREF _Toc345063385 h 362-2. جریانشناسی سیرهپژوهیِ معاصر در غرب PAGEREF _Toc345063386 h 482-2-1. رویکرد «سنتی یا سنتگرا» (T--itional) يا «خوشبين» (Sanguine) PAGEREF _Toc345063387 h 482-2-2. رویکرد «تجدیدنظرطلب» (Revisionist) یا «شکّاک» (Sceptic) PAGEREF _Toc345063388 h 762-2-3. رویکرد بازگشتی (Recursive) یا انتقادی (Critical) PAGEREF _Toc345063389 h 1092-3. اهمّ جریانهای خاورشناسی در حوزهی حدیث PAGEREF _Toc345063390 h 1272-3-1. نقد و بررسی اهمّ دیدگاههای ایگناتس گلدتسیهر و یوزف شاخت در حوزهی حدیث PAGEREF _Toc345063391 h 1302-4. دیدگاههای اندیشمندان عرب پیرامون پژوهشهای خاورشناسان دربارهی سیرهی پیامبر(ص) PAGEREF _Toc345063392 h 131جمعبندی و نتیجهگیری: PAGEREF _Toc345063393 h 135فصل سوم: روششناسي، مبانی و منابع وات در سیرهپژوهی پیامبر(ص) PAGEREF _Toc345063394 h 1393-1. مهمترین افکار و اندیشههای وات PAGEREF _Toc345063395 h 1403-2. روششناسی وات در سیرهپژوهی پیامبر(ص) و مطالعات ادیان PAGEREF _Toc345063396 h 1493-2-1. اثرپذیری از مکتب تجربهگرایی و اعتقاد به تاریخنگاری اثباتی PAGEREF _Toc345063397 h 1493-2-2. تبیین وقایع تاریخی همراه با تحلیلهای ذهنی PAGEREF _Toc345063398 h 1533-2-3. توجه به جوانب مختلف یک مسأله یا موضوع PAGEREF _Toc345063399 h 1533-2-4. تحلیلهای روانشناختی، پدیدارشناسانه و جامعهشناختی وات از سیرهی نبوی PAGEREF _Toc345063400 h 1543-2-5. رویکرد تقریبگرایانهی وات نسبت به ادیان الهی PAGEREF _Toc345063401 h 1593-3. مبانی تاریخنگاری، سیرهپژوهی و الهیاتی وات PAGEREF _Toc345063402 h 1623-3-1. اسطورهای بودنِ برخی حقایق تاریخینما PAGEREF _Toc345063403 h 1623-3-2. عدم تاریخینگری در گزارههای وحیانی PAGEREF _Toc345063404 h 1633-3-3. «ثمرات» یک دین به عنوان معیار داوری در مورد آن دین PAGEREF _Toc345063405 h 1643-3-4. پذیرش پلورالیسم دینی از سوی وات PAGEREF _Toc345063406 h 1653-3-5. لزوم تمایز میان آموزههای اساسی و آموزههای فرعی دین (ذاتی و عرضی دین) PAGEREF _Toc345063407 h 1663-3-6. کلیت دین ملاک صدق و کذب است، نه تکتکِ گزارهها PAGEREF _Toc345063408 h 1673-3-7. زبان دین، زبان نمادین و تمثالی PAGEREF _Toc345063409 h 1693-3-8. توجه به نظریات (الگوهای) بدیل در قضاوت در مورد وقایع تاریخی PAGEREF _Toc345063410 h 1703-3-9. دخالت خدا در تاریخ PAGEREF _Toc345063411 h 1723-4. منابع وات در سیرهپژوهی پیامبر(ص) PAGEREF _Toc345063412 h 1743-4-1. بهکارگیری روش نقد تاریخی از سوی وات در بررسی سیرهی پیامبر(ص) PAGEREF _Toc345063413 h 1783-4-2. اعتماد و استناد وات به روایات تاریخی PAGEREF _Toc345063414 h 180جمعبندی و نتیجهگیری: PAGEREF _Toc345063415 h 180فصل چهارم: مهمترین دیدگاههای وات پیرامون وحی، نبوت، سیره و احادیث پیامبر(ص) PAGEREF _Toc345063416 h 1834-1. سیرهپژوهی وات PAGEREF _Toc345063417 h 1854-1-1. وضعیت پیامبر(ص) پیش از اسلام PAGEREF _Toc345063418 h 1854-1-2. ظهور پیامبر(ص) و اسلام PAGEREF _Toc345063419 h 1874-1-3. وحی از دیدگاه وات PAGEREF _Toc345063420 h 1914-1-4. نبوت پیامبر اسلام(ص) از دیدگاه وات PAGEREF _Toc345063421 h 2054-1-5. مهمترین وقایع دوران مکیِ پیامبر(ص) PAGEREF _Toc345063422 h 2204-1-6. مهمترین وقایع دوران مدنیِ پیامبر(ص) PAGEREF _Toc345063423 h 2244-2. حدیثپژوهی وات PAGEREF _Toc345063424 h 2984-2-1. دیدگاه وات دربارهی «حدیث» PAGEREF _Toc345063425 h 2984-2-2. رابطهی فقه و حدیث با سنت پیامبر(ص) PAGEREF _Toc345063426 h 3044-2-3. مقایسهی کتاب مقدس با احادیث اسلامی PAGEREF _Toc345063427 h 305جمعبندی و نتیجهگیری: PAGEREF _Toc345063428 h 306فصل پنجم: نقد و بررسی دیدگاههای وات در سیرهپژوهی پیامبر(ص) PAGEREF _Toc345063429 h 3135-1. تحلیل و نقد اندیشههای ویلیام مُنتگمری وات در باب وحی PAGEREF _Toc345063430 h 3135-1-1. تحلیل و نقد جامع PAGEREF _Toc345063431 h 3145-1-2. تحلیل و نقد موردی PAGEREF _Toc345063432 h 3205-2. تحلیل و نقد دیدگاه وات پیرامون داستان «آیات شیطانی» یا افسانهی غرانیق PAGEREF _Toc345063433 h 3475-2-1. تحلیل و نقد جامع PAGEREF _Toc345063434 h 3475-2-2. تحلیل و نقد موردی PAGEREF _Toc345063435 h 3575-3. حقیقت جهاد در سیرهی نبوی PAGEREF _Toc345063436 h 3605-4. فلسفهي تعدد زوجات پیامبر(ص) PAGEREF _Toc345063437 h 3655-4-1. ازدواج پیامبر(ص) با حضرت خدیجه(س) PAGEREF _Toc345063438 h 3685-4-2. ازدواج پیامبر(ص) با زینب بنت جحش PAGEREF _Toc345063439 h 3695-5. شرایط اجتماعی- فرهنگی حاکم بر محیط عربستان PAGEREF _Toc345063440 h 3735-6. ولادت و دوران کودکی پیامبر(ص) PAGEREF _Toc345063441 h 3745-7. نقش ورقة بن نوفل در نبوت پیامبر(ص) PAGEREF _Toc345063442 h 3755-8. اولین مسلمان PAGEREF _Toc345063443 h 3785-9. اسلام حضرت ابوطالب(ع) PAGEREF _Toc345063444 h 3795-10. مسألهی هجرت به حبشه PAGEREF _Toc345063445 h 3815-11. جنگها و غزوات پیامبر(ص) PAGEREF _Toc345063446 h 3825-11-1. نخستین سریهها و غزوات پیامبر(ص) PAGEREF _Toc345063447 h 3825-11-2. غزوهی بدر PAGEREF _Toc345063448 h 3855-11-3. غزوهی اُحد PAGEREF _Toc345063449 h 3875-11-4. اخراج یهودیان بنی نضیر PAGEREF _Toc345063450 h 3885-11-5. غزوهی خندق یا احزاب PAGEREF _Toc345063451 h 3885-11-6. غزوهی خیبر PAGEREF _Toc345063452 h 3895-11-7. فتح مکه PAGEREF _Toc345063453 h 3905-11-8. غزوهی تبوک PAGEREF _Toc345063454 h 3915-12. مسألهی رحلت پیامبر(ص) و جانشین پس از وی PAGEREF _Toc345063455 h 3925-13. سیاست و پیامبر(ص) PAGEREF _Toc345063456 h 3935-14. ابعاد جهانی دین اسلام PAGEREF _Toc345063457 h 3945-15. مسألهی جزیه در اسلام PAGEREF _Toc345063458 h 3955-16. امّی بودنِ پیامبر(ص) PAGEREF _Toc345063459 h 3965-17. قرآن و فرهنگ زمانه PAGEREF _Toc345063460 h 4025-18. اسطورهانگاری برخی حقایق تاریخی و آموزههای دینی PAGEREF _Toc345063461 h 4035-19. نقد نظریهی «پلورالیزم دینی» PAGEREF _Toc345063462 h 4115-20. نقد نظریهی «ذاتی و عرضی دین» PAGEREF _Toc345063463 h 4255-21. نقد کلی اتهامات و داوریهای ناروای مستشرقان نسبت به پیامبر اسلام(ص) PAGEREF _Toc345063464 h 431جمعبندی و نتیجهگیری: PAGEREF _Toc345063465 h 433نتایج کل رساله: PAGEREF _Toc345063466 h 439پیشنهادات: PAGEREF _Toc345063467 h 450منابع PAGEREF _Toc345063468 h 452الف) کتابهای فارسی و عربی PAGEREF _Toc345063469 h 452ب) مقالات فارسی و عربی PAGEREF _Toc345063470 h 464ج) کتابها، مقالات و سایتهای انگلیسی PAGEREF _Toc345063471 h 471نمایهها PAGEREF _Toc345063472 h 4761. آیات PAGEREF _Toc345063473 h 4762. روایات PAGEREF _Toc345063474 h 4853. اصطلاحات PAGEREF _Toc345063475 h 488الف) فارسی به انگلیسی PAGEREF _Toc345063476 h 488ب) انگلیسی به فارسی PAGEREF _Toc345063477 h 4934. اعلام PAGEREF _Toc345063478 h 5005. اماکن PAGEREF _Toc345063479 h 510پیوست PAGEREF _Toc345063480 h 515فهرستی از کتب و مقالات خاورشناسان پیرامون اسلام و سیرهی پیامبر(ص) PAGEREF _Toc345063481 h 515

فصل اول: کلیات1-1. بیان مسأله پیشرفت و تعالی هر تمدنی در گرو خودباوری، بالندگی و نحوهی ارتباط با دیگر تمدنهاست؛ ارتباطی که در عرصههای مختلف هر تمدن با تمدن دیگر صورت میگیرد و در این میان نقش اندیشمندان در پیشرفت تمدنها چشمگیرتر است.
فرهنگ غنی اسلام با مجموعه اندیشههای موجود در آن قابلیت این تعالی را برای هر اندیشمندی فراهم نموده است و در طول تاریخ شاهد بروز دورههای پیشرفت تمدن اسلامی بودهایم، دورههایی که عصر طلایی تمدن بشری نیز میتوان نامید.
غیر از مسلمانان و اندیشمندان مسلمان، بودهاند دانشمندانی که در مغربزمین میزیستهاند، با فرهنگ و آیینی دیگر؛ اما به دلایل و انگیزههای مختلف به بررسی آیین اسلام و تمدن اسلامی پرداختهاند. این بررسیها چه بسا بتواند زوایایی از آیین و تمدن اسلامی را به ما نشان دهد که ما خود نتوانستهایم آن را ببینیم، و چه بسا گسترههایی از تمدن اسلامی را که آنها با پیشفرضهای متفاوت خود نتوانستهاند آنطور که مسلمانان دیدهاند ببینند، و مانند آن. همهی اینها کافی است تا انگیزهی قویای در ما به وجود آورد تا به مرور و نقد آثار خاورشناسان بپردازیم. فهم صحیح این مطالعات، بررسی همهجانبهی اهداف و انگیزههای خاورشناسان، منابع مورد استفادهی آنها، حوزههای مورد توجه غربیان، و روششناسی پژوهشهای آنان، توجه به زمینههای اجتماعی، فرهنگی و سیاسی حاکم بر جهان معاصر را میطلبد.
گستردگی موضوع در کنار اختلاف روشها، مبانی و دیدگاههای مستشرقان کار را دشوارتر کرده است؛ لذا ضروری مینماید برای رسیدن به نتایج بهتر و دقیقتر، قلمروی موضوع را محدود و مقید نمود و دیدگاهها و اندیشههای هر خاورشناس به صورت مجزا یا تطبیقی با دیگر خاورشناسان مورد مداقّه و بررسی قرار گیرد. آنچه که ما در این نوشتار بدان میپردازیم، «رهیافت ویلیام مُنتگمری وات در سیره و حدیثپژوهی پیامبر اسلام(ص)» است.
ويليام مُنتگمرى وات (William Montgomery Watt/1909-2006م) استاد سابق ادبیات عرب و رئیس بخش مطالعات عربی دانشگاه ادینبورو اسکاتلند، نزدیک به یک قرن مطالعات و پژوهشهای گستردهای پیرامون قرآن، اسلام، تاریخ اسلام، شخصیت و سیرهی پیامبر(ص)، و فلسفهی اسلامی داشته و آثار ارزشمند و محققانهای در هر یک از این موضوعات تألیف نموده است و از آنجا که آثار وات در باب تاریخ اسلام و سیرهی پیامبر(ص) از جایگاه ویژهای در میان اندیشمندان مسلمان و غیرمسلمان برخوردار است، ضروری مینماید رهیافت ایشان در سیرهپژوهی پیامبر(ص) مورد تحقیق و بررسی قرار گیرد.
مهمترین آثار وات در این زمینه عبارتند از:
Muhammad at Mecca (محمد در مکه)
Muhammad at Medina (محمد در مدینه)
Muhammad, Prophet and Statesmam (محمد پیامبر و سیاستمدار)
البته ایشان کتابها و مقالات دیگری هم در این موضوع دارند که در این پژوهش مورد مطالعه و بررسی قرار گرفته است که در فهرست منابع خواهد آمد.
1-2. سؤالات تحقیق سؤالات اصلی و فرعی این پژوهش به ترتیب عبارتند از:
1. وات براساس چه مبانی، روشها و منابعی سیرهی پیامبر(ص) را مطالعه و تحلیل کرده است؟
2. تفاوتها و تمایزهای میان نتایج بررسی وات در سیره با مسلمانان و دیگر اسلامشناسان غربی کدام است؟
3. چه نقدهایی را میتوان بر روشها، مبانی و دیدگاههای وات در زمینهی سیرهی پیامبر(ص) وارد دانست؟
1-3. فرضیههای تحقیق1. مبانی وات ترکیبی از پیشفرضهای سیرهنگاران مسلمان مانند اعتماد به گزارشهای قرآن و فیالجمله سنت اسلامی به عنوان شخصی سنتگرا و وحیانی دانستن سخنان پیامبر(ص)، و پیشفرضهای دینی مسیحیان مانند بشری بودن شخصیت و افعال پیامبر(ص) (عدم عصمت پیامبر (ص)) است. روش وات در بررسی، تحلیل و نقد گزارشهای تاریخی، سندی یا متنی یا تاریخی است. وات عمدتاً به منابع اصیل و اسلامی مراجعه کرده است.
2. بخش عمدهای از دستاوردها، مبانی و روشهای وات در سیرهپژوهی با محققان مسلمان (به دلیل اعتماد وات به منابع اسلامی) مشابهت دارد؛ در مقابل، روشها، مبانی و دستاوردهای دیگر اسلامپژوهان غربی مانند ایگناتس گلدتسیهر (Ignaz Goldziher/1850-1921م)، یوزف شاخت (Joseph Schacht/1902-1969م) و جان ونزبرو (john Wansbrough/1928-2002م) (به دلیل عدم اعتماد به منابع اسلامی) تفاوت جدی با سیرهپژوهی وات دارد.
3. برخورد سادهانگارانهی وات با مسائل تاریخی، عدم انسجام مبانی و روشهای وی در برخورد با سیرهی پیامبر(ص) مانند وحیانی دانستن سخنان پیامبر(ص) در یکجا و اقتباس قرآن از منابع یهودی و مسیحی در جای دیگر، عدم جامعیت در مراجعه به منابع سیره، و برخورد متفاوت با گزارشهای مشابه از نظر تاریخی از جمله نقدهای وارد بر وات است.
1-4. ضرورت و اهمیت تحقیق1. اهمیت توجه به آرای مستشرقان در حوزهی شخصیت و سیره پیامبر(ص) و تاریخ اسلام؛ سدههاست که مستشرقان بر روی موضوعاتی نظیر شخصیت و سیره پیامبر(ص) و تاریخ و سنت اسلامی کارهای پژوهشی گستردهای انجام دادهاند و خواه ناخواه در این حوزه تأثیر خاص خود را داشته است و اندیشمندان مسلمان به تحلیل و نقد منصفانه و عالمانهی آثار آنان نپرداختهاند. در سالهای اخیر نسبت به این حوزه توجه خوبی شده است، اما بیشتر با کلیات و قضاوتهای عجولانه، غیرعلمی و غیرمنصفانه همراه با افراط و تفریط روبرو هستیم. ازاینرو، ضروری است که در خصوص هر یک از خاورشناسان و آثار آنان پژوهشی علمی صورت گیرد تا از زوایای مختلفِ افکار، اندیشهها و دیدگاههای آنها پردهپرداری شود و نقاط مثبت مورد استفاده قرار گیرد و نقاط منفی با دلایل متقن و علمی رد گردد.
2. شخصیت ویلیام مُنتگمری وات؛ شخصیت وات از این جهت که وی وارث افکار و ایدههای چند نسل از خاورشناسان مهم مانند تئودور نُلدکه (Theodor Noldeke/1836-1930م)، رژی بلاشر (Regis Blachere/1900-1973م) و استادش ریچارد بل (Richard Bell/1876-1952م) بوده و به انصاف و حقیقتبینی شهرت یافته و از شخصیتهای مؤثری است که آرا و اندیشههای ایشان به زبان فارسی و عربی نیز سالهاست که در دسترس خوانندگان فارسیزبان بوده است، لذا این امر انگیزهی مضاعفی ایجاد میکند تا ما به دقت دیدگاهها و اندیشههای ایشان را در حوزههای یادشده مورد تحلیل و بررسی قرار دهیم.
3. عدم آشنایی دانشجویان الهیات با زبانهای خارجی؛ متأسفانه به دلیل عدم آشنایی کافی دانشجویان الهیات با زبانهای خارجی بسیار کم به بحثهای خاورشناسان پرداخته شده و آن کارهای اندکی هم که در کلیات مباحث خاورشناسان انجام شده، به دلیل عدم آشنایی پژوهشگران با زبانهای اصلیِ خاورشناسان نقایص چشمگیری داشته است. با توجه به تحصیلات آکادمیک نگارنده در رشتهی زبان انگلیسی، به نظر میآید با این پیشینهی تحصیلی کار در زمینهی خاورشناسان و آثار آنها میتواند ثمربخشتر باشد.
1-5. اهداف تحقیق هدف اصلی این پژوهش تبیین رهیافت ویلیام مُنتگمری وات در سیرهپژوهی پیامبر اسلام(ص) است که در محورهای زیر صورت میگیرد:
1. بیان مبانی، روشها و منابع وات در بررسی سیرهی پیامبر(ص)
2. بیان تفاوت دیدگاههای وات و دیگر مستشرقان در بررسی سیرهی پیامبر(ص)
3. تحلیل، نقد و بررسی مبانی، روشها و دیدگاههای وات پیرامون سیرهی پیامبر(ص)
1-6. پیشینهی تحقیق در باب پیشینهی آثاری که پیرامون سیرهپژوهی ویلیام مُنتگمری وات نگاشته شده است، میتوان به مطالب زیر اشاره نمود:
ویلیام مُنتگمری وات از جمله اسلامشناسان مسیحی است که بیش از شصت سال از عمر 97 سالهاش را به مطالعه و پژوهش پیرامون قرآن، آموزههای اسلامی، تاریخ و سیرهی پیامبر اسلام(ص)، علوم اسلامی و نیز مناسبات میان اسلام و دیگر ادیان، به ویژه مسیحیت اختصاص داده و بیش از سی کتاب و دهها مقاله به جامعهی علمی عرضه کرده است. خط مشی فکری روشن، روش علمی، رعایت انصاف و نگاهی خیرخواهانه به موضوعات و مسائل تاریخ و سیرهی پیامبر(ص)، سبب شده است تا برخلاف جریان غالب شرقشناسی و اسلامشناسی غربیان، نام وات در میان محققان مسلمان به نیکی و خاطرهی خوش همراه باشد و آثارش مورد توجه مسلمانان مذاهب گوناگون قرار گیرد. هرچند لغزشهای ریز و درشت او نیز از نگاه نکتهسنج اندیشمندان مسلمان دور نمانده، اما هرگز حمل به غرضورزی نشده است. ترجمهی چندین کتاب ایشان به زبان فارسی و عربی و چاپهای متعدد برخی از آنها، تنها نمونهای از سطح اقبال و مثبتنگری نسبت به وات و آثارش در ایران و جهان اسلام است.
آیتالله شعرانی تعلیقاتی بر کتاب «محمد پیامبر و سیاستمدار» وات نگاشته است، چنانکه استاد سید جعفر شهیدی تعلیقاتی بر کتاب «فلسفه و کلام اسلامی» وی دارد. سید محمد ثقفی در مقالهای به نقد کتابهای «محمد در مکه» و «محمد در مدینه» وات پرداخته است. پایاننامهی کارشناسی ارشد سید قاسم رزّاقی موسوی در رشتهی تاریخ اسلامِ مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) قم با عنوان «نقد و بررسی دیدگاههای مُنتگمری وات دربارهی سیره نبوی» از مفصلترینِ این نقدهاست. سید عطاءالله مهاجرانی در کتاب «اسلام و غرب» به نقد کتاب «برخورد آرای مسلمانان و مسیحیان؛ تفاهمات و سوء تفاهمات» پرداخته و اینگونه مینویسد: «... ویلیام مُنتگمری وات که از قضا، سلمان رشدی درس تاریخ اسلام را پیش او خوانده است، در کتاب «محمد پیامبر و سیاستمدار» بحث درسناخواندگی و مکتب نرفتن پیامبر اسلام(ص) را انکار میکند و باور دارد که نمیتوان پذیرفت که تاجر جوانی مثل [حضرت] محمد[ص]، درسناخوانده باشد ...».
سید مصطفی حسینی طباطبایی نیز در کتاب «نقد آثار خاورشناسان» به نقد دیدگاه وات در باب ماهیت وحی و سیره پیامبر(ص) پرداخته و برخی از اشتباهات وی را متذکر میشود. محسن الویری در کتاب «مطالعات اسلامی در غرب» و جهانبخش ثواقب در کتاب «نگرش تاریخی بر رویارویی غرب با اسلام» به اختصار به نقد دیدگاه وات در باب منشأ وحی الهی پرداختهاند. رسول جعفریان نیز در پایگاه اینترنتی «کتابخانهی تخصصی تاریخ ایران و اسلام» به نقد فصل "محمد" کتاب «تاریخ اسلام کمبریج» پرداخته و داستان غرانیق و جهاد اسلامی را از دیدگاه وات بررسی و نقد کرده است. اما نویسندهی کتاب «محمد در اروپا» که آنهمه تحریف و اتهام از سوی مسیحیان به پیامبر اسلام (ص) را دیده بود، از تألیفات وات به نیکی یاد کرده و این آثار را از بهترین آثار موجود در غرب دربارهی پیامبر اسلام(ص) میداند.
دانشمندان مسلمان عرب نیز در باب سیرهی نبوی به نقد تفکرات ویلیام مُنتگمری وات پرداختهاند؛ از جمله: عمادالدین خلیل در کتاب «المستشرقون و السیرة النبویة» به تفصیل در دو فصل مجزا به نقد برخی از آرای وات در کتابهای «محمد در مکه» و «محمد در مدینه» پرداخته است. همچنین در کتاب «مناهج المستشرقین» عمادالدین خلیل و جعفر شیخ ادریس در طی دو مقاله به نقد آرای ویلیام مُنتگمری وات در سیرهی نبوی پرداختهاند؛ همچنانکه شرقاوی به صورت مختصر در کتاب «الاستشراق» و عمر بن ابراهیم رضوان در کتاب «آراء المستشرقین» به نقد دیدگاههای وات پرداختهاند. عبدالله محمد الامین النعیم نیز در کتاب «الاستشراق فی السیرة النبویة» دیدگاههای سه مستشرق از جمله ویلیام مُنتگمری وات را دربارهی سیرهی پیامبر(ص) مورد تحلیل و ارزیابی قرار داده است. دکتر محمد مُهار علی، استاد تاریخ اسلام دانشگاه اسلامی مدینه، نیز در کتاب انگلیسی خود با عنوان «سیرة النبی و مستشرقان» به نقد و بررسی آثار سه خاورشناس معروف، یعنی سر ویلیام میور (Sir William Muir/1819-1905م)، دیوید ساموئل مارگلیوث (David Samuel Margoliouth/1858-1940م) و ويليام مُنتگمرى وات (William Montgomery Watt/1909-2006م) در باب سیرهی پیامبر(ص) پرداخته است.
با این حال، باید به این نکته اذعان کرد که وات یکی از مستشرقان منصفی است که به بسیاری از خطاهای مستشرقان و نقاط قوت و ضعف اسلام و تمدن اسلامی اعتراف کرده و به خاورشناسان توصیه میکند که: «به منظور ارتباط خوب با مسلمانان لازم است کاملاً به مدیون بودن خودمان به فرهنگ اسلامی اعتراف کنیم ... پنهان ساختن آن نشانهی غرور و مباهات بیجا و غلط است ... من مسلمانان را ... نمایندگان یک تمدن با دستاوردهای بزرگ میدانم ... وظیفهی ما اروپاییان ... این است که ... به وامدار بودن عمیق خویش به عرب و جهان اسلام اعتراف کنیم ...».
بخش اعظم این آثار یا به نقد و بررسی دیدگاههای وات در حوزهی خاصی مانند سیرهی نبوی و وحی پرداختهاند و یا به معرفی و نقد برخی از آثار وات همت گماردهاند و یا در کنار تحلیل و بررسی کلی آرا و دیدگاههای دیگر مستشرقان، اجمالاً به دیدگاههای وات نیز پرداختهاند؛ اما در مورد پایاننامهی کارشناسی ارشد آقای سید قاسم رزّاقی موسوی باید گفت گرچه اثر ارزشمندی است، ولی ایشان از منابع اصلی استفاده نکرده و صرفاً به ترجمهی عربی و فارسی آثار وات ارجاع داده است و خود نیز در فصل کلیات و ذیل عنوان «روش تحقیق» این موضوع را تذکر داده که تبیین دیدگاههای وات براساس ترجمهی کتابهای ایشان صورت گرفته و نواقص احتمالی ترجمه از عهدهی نگارنده خارج است. کتاب انگلیسی «سیرة النبی و مستشرقان» اثر دکتر محمد مُهار علی، استاد دانشگاه اسلامی مدینه، نیز که تاکنون ترجمه نشده، مورد مطالعه و بررسیِ نگارندهی این پژوهش قرار خواهد گرفت.
با این حال، باید اذعان کرد که اثر مستقلی که به طور جامع به بررسی مبانی، روشها، دیدگاهها و منابع وات در سیرهپژوهی پیامبر اسلام(ص) پرداخته، تفاوت دیدگاههای وات با دیگر خاورشناسان را در خصوص سیرهی نبوی مورد تحلیل و بررسی قرار داده و از نگاه شیعی به بوتهی نقد گذاشته باشد، تألیف نشده است؛ لذا امیدواریم که این مهم انشاءالله به نحو مطلوبی در این رساله تحقق یابد.
1-7. روش تحقیق «رهیافت ویلیام مُنتگمری وات در سیرهپژوهی پیامبر اسلام(ص)» را میتوان در شمار مطالعات میانرشتهای طبقهبندی نمود. نگارنده برای تحلیل و تبیین مبانی، روششناسی و دیدگاههای وات ناچار از مطالعاتی در زمینهی تاریخ اسلام، سیرهی پیامبر(ص) و روششناسی آن بوده است. گرچه مطالعات در مورد آثار وات در حوزهی تاریخ اسلام و سیرهی پیامبر(ص) در مرکز توجه و تحلیل بوده است، اما مطالعهی آثار دیگر مستشرقان در زمینهی سیرهی پیامبر(ص) و بیان تفاوت دیدگاههای آنان با وات از ویژگیهای این رساله بوده است. روش تحقیق در این رساله به لحاظ منابع، «کتابخانهای» از نوع مطالعات اسنادی، و به لحاظ رویکرد و فرایند تحلیل، «تحلیلی- انتقادی» است. این بدان معنی نیست که از روشهای توصیفی و یا تاریخی استفاده نشده باشد. بدون تردید، در این پژوهش برای تبیین رهیافت وات در سیرهپژوهی از توصیف نیز تا حدود زیادی بهره برده، اما سعی شده است تا حد امکان رویکردی تحلیلی- انتقادی داشته باشد. گفته شد تا حد امکان، زیرا در برخی موارد دیدگاههای وات به مسلمانان شبیه و یا نزدیک بوده است، به همین دلیل این دیدگاهها صرفاً توصیف شده است.
دسترسی به منابع و مراجع این پژوهش نیز در شمار مشکلات نگارنده بود. به هر روی، منابع لازم از مراکز پژوهشی مختلف با دشواریهای زیاد، سایتهای مختلف اسلامشناسی در اینترنت و بهویژه اساتید ارجمند راهنما و مشاورم آقایان دکتر محمدکاظم شاکر و دکتر مرتضی کریمینیا فراهم گردید. در این پژوهش، تلاش شده از منابع اصیل و درجهی اول استفاده شود. از آنجا که نگارنده فقط با زبان انگلیسی و عربی آشنایی دارد، ناچار منابع دیگر زبانها قبل از استفاده با امکانات نرمافزاری تبدیل به زبان انگلیسی شدهاند که البته در این موارد احتمال خطا در تبدیل و ترجمه نیز وجود داشت که باید دقت بیشتری لحاظ میشد. زبان اصلی آثار ویلیام مُنتگمری وات، انگلیسی است، اما برخی آثار دیگر خاورشناسانی که پیرامون سیرهی پیامبر(ص) قلمفرسایی نمودهاند، به زبان آلمانی، هلندی و فرانسوی تألیف شده است. علاوه بر آثار وات، تعداد معتنابهای کتاب و مقاله مورد استفادهی این رساله بود که به فارسی ترجمه نشده و در واقع، مطالعه و ترجمهی آنها از دیگر مشکلات این رساله بود. گفتنی است با اینکه برخی از کتابها و مقالات وات و دیگر مستشرقان به زبان فارسی ترجمه شده بود، اما در عین حال، نگارنده به منابع اصلی نیز مراجعه کرده است. در نقد و بررسی دیدگاههای وات پیرامون سیرهی پیامبر(ص)، به ویژه جزئیات وقایع تاریخی از منابع اصیل و دست اول تاریخ اسلام، مانند «سیرهی ابن هشام»، «تاریخ طبری»، «المغازی واقدی»، «مروج الذهب» و کتابهای تحقیقی که در سالهای اخیر تألیف و منتشر گردیده، مانند «الصحیح من سیرة النبی الاعظم» و «موسوعة التاریخ الاسلامی» استفاده شده است. قدمت این منابع و نزدیکی آنها به وقایع صدر اسلام، خود از ویژگیهای مثبت این منابع محسوب میگردد.
1-8. مفاهیم و اصطلاحات مهمترین و پرکاربردترین مفهوم و اصطلاحی که در این رساله به کار رفته، همراه با تعاریف و توضیحاتش به شرح ذیل است:
1-8-1. «سیره»معناشناسیِ واژهی «سیره» در لغت و اصطلاح به شرح ذیل است:
1-8-1-1. «سیره» در لغت
«سیره» اسم مصدر از باب «سار یسیر سیراً» به معنای رفتن، و مصدر آن از باب تفعیل «تسیر» به معنای راه انداختن و به راه واداشتن است. و نیز واژهی «سیره» بر وزن فعله مشتق از «سیر» به معنای حرکت در روز و شب و «سری» به مفهوم حرکت در شب است. راغب در مفردات میگوید بعضی واژهی «سیر» را به معنای رفتن، جریان داشتن و حرکت کردن گرفتهاند. برخی هم گفتهاند که «سیره» به معنای حرکت بر روی زمین و به بيان دیگر، راه رفتن، گذشتن و عبور کردن است. با توجه به معنای «سیر»، واژهشناسان معنای «سیره» را یک نوع حرکت کردن و رفتن و به عبارت بهتر، نوعی سبک و کردار و رفتار و منش دانستهاند. شرتونی هم در «اقرب الموارد» مینویسد: «سیره» اسم از سار است، یعنی سنت، راه، مذهب و هیأت که به یک معنیاند.
1-8-1-2. «سیره» در اصطلاح
به طور کلی، «سیره» در اصطلاح و روایات به سه معنی آمده است:
1. روش عملی: این معنی از «سیره» از روایات زیر به دست میآید. امیرالمؤمنین(ع) دربارهی رسول خدا(ص) می فرماید: «سیرته القصد و سنته الرشد»؛ سیرهی پیامبر(ص) میانهروی و سنت او راهنمایی است. در روایتی دیگر آمده است: «ان رسول الله(ص) سار فی امته باللین»؛ پیامبر(ص) در میان امت خویش با نرمش رفتار میکرد. روش عملی، شامل روش فردی و اجتماعی میشود و هر دو در خور آن هستند که در کانون توجه و سرمشق زندگی فردی و اجتماعی قرار بگیرند، جز مواردی که ویژهی حضرت باشند، که آن موارد هم اندکشمارند.
2. روش جهاد: در کتابهای فقهی و لغوی و روایی، «سیره» در روش جنگی پیامبر(ص) (مغازی) به کار رفته و کتاب «سیر» در منابع فقهی و حدیثی به کتاب «جهاد» گفته میشود. طریحی در «مجمع البحرین» مینویسد: «و کتاب السیر جمع سیرة بمعنی الطریقة، لانّ الاحکام المذکورة فیها متعلقاة من سیر رسول الله صلی الله علیه و آله فی غزواته»؛ کتاب السیر جمع سیره، به معنای راه و روش است، زیرا احکامی که در آن وجود دارد، از روش رسول خدا(ص) در جنگها گرفته شده است. امام سجاد(ع) دربارهی چگونگی و روش برخورد امام علی(ع) با باقیماندگان سپاه ناکثین در بصره میفرماید: «سار فیهم و الله بسیرة رسول الله(ص) یوم الفتح»؛ به خدا سوگند با آنان به سیرهی پیامبر(ص) در فتح مکه عمل کرد. به همین جهت، نوعی همسویی بین جنگ و سیره است و کتابهایی با عنوان (المغازی و السیر) نگاشته شده است. از آنجا که جنگ با نفوس مردم و خون آنان و تصرف در اموال سروکار دارد و تصمیمگیری دربارهی آن مشکل و مهم است، بیشتر به این بخش از سیرهی پیامبر(ص) توجه شده است. شیخ طوسی در کتاب «نهایه» و «مبسوط» خود از جهاد، ذیل عنوان «کتاب الجهاد و السیر» و در کتاب «خلاف» ذیل عنوان «کتاب السیر» بحث کرده است.
3. شرح زندگانی پیامبر(ص): امروزه سیره بیشتر در شرح زندگانی پیامبر(ص) به کار میرود: سیرهی ابن اسحاق، سیرهی ابن هشام، سیرهی حلبی و ...، یعنی سرگذشت زندگانی پیامبر(ص). حاجی خلیفه در تعریف علم «سیره» مینویسد: «و علم السیر مشتمل علی فنون، فن اسمائه، فن خصائصه، فن فضائله، فن شمائله، فن مولده و مبعثه»؛ دانش سیره دربرگیرندهی چند فن است: فن نامها، ویژگیها، فضائل، شمائل، جنگها، تولد و مبعث حضرت محمد(ص). این تعریف، جامع است و با همین گستردگی، مبنای کار در حوزهی سیرهنگاری است و تلاش خواهد شد آثاری که به جای مانده، مورد توجه قرار گیرد.
از دیدگاه علامه طباطبایی، «سیره» در اصطلاح، طریقه، هیئت و حالت انسان، یعنی نوع رفتار و کردار اوست. شهید مطهری نیز میگوید در اصطلاح تاریخنگاران صدر اسلام، «سیره» به معنای شرح حال و تاریخ زندگانی پیامبر(ص) بوده و بعدها به روش و سبک زندگانی پیامبر(ص) و نیز اهل بیت آن حضرت و نوع رفتار و کردار ایشان در زمینههای گوناگون اطلاق شده است. با توجه به مطالب فوق، «سیرهی پیامبر(ص)» یعنی سبک و روشی که پیامبر(ص) در عمل برای مقاصد خویش به کار میگرفت.
1-9. معرفی ویلیام مُنتگمری واتدر این بخش به بیان زیستنامهی علمی وات و معرفی مهمترین آثار او، اعمّ از کتابها، مقالات و مدخلهای دایرة المعارف اسلامِ وی میپردازیم:
1-9-1. زیستنامهی علمی وات
ويليام مُنتگمرى وات (William Montgomery Watt/1909-2006م)، اسلامشناس سابق و استاد بازنشستهی مطالعات عربی و اسلامی دانشگاه ادینبورو (University of Edinburgh)، در 14 مارس 1909م در كِرِس (Ceres) در شمال انگلستان (اسكاتلند Scotland) متولد شد. در 14 ماهگى پدرش را كه كشيش پروتستان بود، از دست داد. مرگ پدر تأثير عميقى بر آيندهی وى گذاشت و در نتيجهی آن، زندگى سختى را گذراند. تحصيلات دانشگاهىاش را در دههی 1930م در رشتهی ادبيات يونانى در دانشگاه ادينبورو شروع كرد و در فلسفهی اخلاق ادامه داد. وى در كالج جورج واتسون (George Watson College)، دانشگاه جنا (University of Jena) و دانشگاه آكسفورد (University of Oxford) به تحصيل پرداخت و در طول شش سال، سه درجهی دانشگاهى را كسب كرد. پاياننامهی كارشناسى ارشدش دربارهی ایمانوئل کانت (Immanuel Kant/1724-1804م) بوده است. در سال 1934م، در آلمان با دانش فلسفه آشنا شد و ظهور نازيسم را به چشم خود ديد.
در سال 1937م بر اثر حادثهاى اسلام را كشف كرد. برحسب اتفاق، مستأجر منزل ویلیام مُنتگمرى وات در اين سال دانشجويى مسلمان و پاكستانى از فرقهی احمديه (قاديانيه) بود. وات در اين زمينه مىگويد: «اين نقطهی شروع آشنايى من با اسلام بود؛ اسلامى كه شديداً از آن ناآگاه بودم». در این سال، اولین کتاب وات با نام «مسیحیان و صلحطلبی» (1937م) به چاپ رسید.
چگونگى زندگى يك انسان با آداب و رسوم سنتى (دانشجوى مسلمان) در دوران مدرنيته، وات را چنان تكان داد كه به اسقف كليساى انگليكن اورشلیم (Bishop of Jerusalem Anglican) (وابسته به كليساى پروتستان انگليس Church of England)، كه در حكم پدرش بود، نامه نوشت و از او راهنمايى خواست. اسقف نيز به او پيشنهاد كرد كه به اورشليم (بیت المقدس) بيايد تا بتواند بهتر دربارهی رويكرد عقلانى اسلام مطالعه كند. كالج الهياتى كادسدون (Cuddesdon Theological College) برای یک سال به او فرصت مطالعاتی داد و وات راهی بیت المقدس شد و در سال 1939م به عنوان شمّاس (Deacon) در کلیسای انگلیکن شروع به کار کرد و در سال 1940م کشیش کلیسای سنت ماری (Church of St. Mary) شد. او در این سالها به مطالعات عربی و اسلامی خود ادامه داد و موضوع رسالهی دکتری خود را «جبر و اختیار در صدر اسلام» قرار داد. در همان سال، کلیسای سنت ماری بر اثر بمبگذاری تخریب شد و وات به ادینبورو بازگشت و شروع به نوشتن رسالهی خود نمود. در سال 1943م با جین دونالدسون (Jean Donaldson) ازدواج کرد و در همان سال دوباره به اورشلیم بازگشت و تا سال 1946م در آنجا بود. وی در این سال از رسالهی دکتری خود دفاع کرد. این رساله در سال 1948م در انگلستان به چاپ رسید. وات بعد از بازگشت به انگلستان در سال 1946م، مدرس ادبیات عرب در دانشگاه ادینبورو شد. در سال 1953م کتاب «محمد در مکه» و در سال 1956م کتاب «محمد در مدینه» را نوشت و آن دو را خلاصه کرده و کتاب معروف خود، یعنی «محمد پیامبر و سیاستمدار» را در سال 1961م منتشر کرد. این کتاب به فارسی، ترکی و ژاپنی ترجمه شده است. در سال 1964م صاحب کرسی عربی و مطالعات اسلامی دانشگاه شد و تا سال 1979م در آنجا به عنوان استاد تدریس نمود و در خلال سالها تدریس در دانشگاههای ادینبورو و تورنتو (University of Toronto)، كالج‌ دو فرانس (Collège de France) پاريس و دانشگاه جورج‌تاون (Georgetown University)، به تألیف آثار متعددی نیز پرداخت.
در سال 1965م كتابى منتشر شد كه تأثير فراوانى بر وات گذاشت. نورمن دانيل (Norman Daniel) (1992م) كتابى به نام «اسلام و غرب، ساختن يك تصوير» چاپ کرد که به روابط مسیحیان و مسلمانان در قرون وسطی و به خصوص جنگهای صلیبی میپرداخت. وات از تعصبات مسیحیان و تشویه تصویر اسلام در آن دوران یکّه خورد؛ چه اینکه او خود، نویسندهی کتابهایی به نام «محمد در مکه»، «محمد در مدینه» و «مسیحیان و صلحطلبی» بود؛ لذا آیندهی خود را وقف اصلاح این ارتباط کرد و به تحقیق پیرامون ارتباط مسیحیان و مسلمانان پرداخت. وات برای فهم بهتر اسلام و مسیحیت هر روز دربارهی یک آیه از قرآن و یک آیه از کتاب مقدس تأمل کرد و
این تأملات خود را در کتابی به نام «درآمدی بر قرآن» جمعآوری و چاپ کرد. وی در این سالها در کسوت کشیش کلیسای اپیسکُپال اسکاتلند (Episcopalian Church Scottish) نیز خدمت کرد و به سنت کلیسای پرسبیتِریَن آمریکا (Presbyterian Church U.S.A.) احترام گذاشت. وات بعد از سالها خدمت در دانشگاه ادینبورو در سال 1979م بازنشسته شد، ولی تحقیقات خود را ادامه داد و در سال 1991م کتاب «برخورد آرای مسلمانان و مسیحیان؛ تفاهمات و سوء تفاهمات» را به چاپ رساند. آخرین کتاب وات دربارهی جمع بین سنت مسیحی و تجدد در دوران پستمدرن است که با عنوان «ایمان یک مسیحی در جهان معاصر» در سال 2002م منتشر شد.
وات در سال 1981م مدال «گیورگیو لِوی دِلا ویدا» (Giorgio Levi Della Vida Medal) را از دانشگاه کالیفرنیا (UCLA) دريافت كرد و در سال 1998م دكتراى افتخارى دانشگاه كراچى پاكستان را گرفت. وى از مجمع جهانی ايونا (ecumenical Iona Community)، لقب افتخارى «آخرين شرقشناس» (the Last Orientalist) را دريافت كرد و در سال 2006م نيز در فهرست برگزيدگان ششمين همايش جهانى چهرههاى ماندگار ايران قرار گرفت؛ اما اجل به او مهلت نداد و در 24 اكتبر 2006م مصادف با دوم آبان 1385ش درگذشت.
او اگرچه آثار بسيارى پيرامون تاريخ و عقايد مسلمانان نوشت، اما اولين و آخرين كتابش دربارهی مسيحيت بود و سالها در سمت كشيش پروتستان خدمت كرد؛ با اينهمه، هيچگاه از گفتگو ميان مسيحيان و مسلمانان دست نكشيد و يكى از طرفداران ديالوگ بود. او به مسلمانان توصیه مىكرد كه اگر مىخواهيد در ساختن اين دنيا سهيم باشيد، بايد جنبههاى دنيوى يا غيرروحانى فرهنگ جهانىِ در حال ظهور را بپذيريد. به نظر وى، اگر مسلمانان مايلاند تا سهم كاملى در حيات سياسى دنيا داشته باشند، بايد دست از انحصارگرايى و بنيادگرايى بردارند.
1-9-2. آثار وات ویلیام مُنتگمرى وات در طول شصت سال كار علمى خويش (1937ـ2006م) به غير از تدريس، بيش از سى كتاب و دهها مقاله دربارهی اسلام و تاريخ آن و نيز روابط مسيحيان و مسلمانان نوشت. مهمترين آثار ماندگار او دو جلد كتاب «محمد در مكه» و «محمد در مدينه» و خلاصهی آن دو به نام «محمد پيامبر و سیاستمدار» است كه بنابر ديدگاه نويسندهی مقاله «ويليام مُنتگمرى وات» در مجلهی تايمز لندن، «در نيم قرن اخير كار قابل مقايسهاى با كتاب «محمد پيامبر و سیاستمدار» ویلیام مُنتگمرى وات نداريم».
1-9-2-1. كتابها
کتابهای وات، به جز آثارى كه در بخش «زیستنامهی علمی وات» معرفى شد، عبارتند از:
1. Islam and the Integration of Society (1961).
2. The Formative Period of Islamic Thought (1973, 1998, 2002).
3. Islam Political Thought (1968, 1980, 1998).
4. Islamic Philosophy and Theology (1962, 1979, 1985, 1992, 1995, 1996).
5. Islamic Creeds, A Selection (1995).
6. The Faith and Practice of Al-Ghazali (1953, 1994, 2000, 2004).
7. A Short History of Islam (1995).
8. History at Islamic Spain (1965).
9. Influence of Islam on Medival Europe (1972).
10. Islam and Christianity Today (1984).
11. Muhammad's Mecca: History from the Quran (1988).
12. Islamic Fundamentalism and Modernity (1988).
13. Der Islam (1980, 1985).
14. Bell's Introduction to the Quran (1970, 1977).
15. History of Islam (1982).
16. Religious truth for our time (1995).
17. Companion to the Qur'a¦n (1967, 1994).
18. Early Islam: Collected Articles (1991).
19. The Majesty That Was Islam: The Islamic world 661-1100 (1974).
20. The History of Al-Tabari: The Foundation of the Community (1975).
21. Al-Ghazali: Deliverance from Error and The Beginning of Guidance (2005).
22. Al-Biruni and the Study of Non Islamic Religions (1973).
23. Muslim Intellectual: A Study of Al-Ghazali (1971).
24. Islamic Studies in Scotland (1965).
25. The Reality of God (1957).
26. The Cure for Human Troubles: A Sta--ent of the Christian Message in Modern Terms (1959).
27. Islam: Past Influence and Present Challenge (1989).
28. Islamic Revelation in the Modern World (1969).
همچنين جهانبخش ثواقب در كتاب «نگرشى تاريخى بر رويارويى غرب با اسلام» از کتاب «روح اسلام» منتسب به ویلیام مُنتگمری وات یاد کرده است. این نویسنده عنوان اصلی انگلیسی کتاب را نیز یادآور نشده است.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *